اسهال و استفراغ در کودکان اغلب بر اثر عفونت گوارشی ایجاد میشود و در بسیاری از موارد با مراقبت مناسب بهبود مییابد. بااینحال، از دست رفتن سریع آب و املاح، بهویژه در نوزادان، میتواند خطرناک باشد. شناخت نشانههای کمآبی، استفاده درست از محلول خوراکی جبران آب و املاح و دانستن زمان مراجعه به پزشک به والدین کمک میکند با اطمینان بیشتری از کودک مراقبت کنند.
اسهال و استفراغ در کودکان چیست؟
اسهال یعنی دفع مدفوع شل یا آبکی، معمولا سه بار یا بیشتر در ۲۴ ساعت، یا افزایش واضح تعداد دفعات و آبکی شدن مدفوع نسبت به الگوی معمول کودک. تغییر موقت رنگ یا یک نوبت مدفوع نرم، بهتنهایی لزوماً اسهال نیست. مدفوع نوزادی که شیر مادر میخورد ممکن است بهطور طبیعی شل و مکرر باشد؛ بنابراین تغییر ناگهانی نسبت به وضعیت همیشگی او اهمیت بیشتری دارد.
استفراغ، خروج محتویات معده با فشار و اغلب همراه با انقباض شکم است. این حالت با بالا آوردن مقدار کمی شیر پس از تغذیه تفاوت دارد؛ بالا آوردن معمول نوزاد اغلب بدون فشار زیاد رخ میدهد و اگر نوزاد راحت باشد و وزنگیری مناسبی داشته باشد، معمولا نگرانکننده نیست. استفراغ مکرر، جهنده، خونی یا سبزرنگ طبیعی محسوب نمیشود و به ارزیابی نیاز دارد.
این دو علامت اغلب همزمان دیده میشوند، چون عامل بیماریزا میتواند معده و روده را همزمان درگیر کند. به التهاب معده و روده، گاستروانتریت گفته میشود؛ این بیماری معمولا ناشی از عفونت است و ممکن است با دلدرد، تب در کودکان و بیاشتهایی نیز همراه باشد. البته هر کودک مبتلا به اسهال و استفراغ الزاما گاستروانتریت ندارد.
برای هماهنگی مراجعه، اطلاع از خدمات و دریافت نوبت، اطلاعات خود را در فرم زیر وارد کنید. کارشناسان مرکز پزشکی میلاد با شما تماس خواهند گرفت.
علت اسهال و استفراغ در کودکان چیست؟
اسهال و استفراغ در کودکان میتواند علتهای مختلفی داشته باشد. توجه به زمان شروع علائم، مدت آنها و شرایط کودک به بررسی علت و انتخاب مراقبت مناسب کمک میکند. در ادامه، علتهای احتمالی این علائم را مرور میکنیم.
عفونتهای ویروسی دستگاه گوارش
ویروسها، از جمله نوروویروس و روتاویروس، از علتهای شایع گاستروانتریت کودکان هستند. انتقال معمولاً از طریق دست آلوده، تماس نزدیک با فرد بیمار یا خوردن آب و غذای آلوده رخ میدهد. بیماری ویروسی اغلب خودبهخود بهتر میشود و درمان اصلی آن پیشگیری از کمآبی است؛ آنتیبیوتیک بر ویروسها اثری ندارد.

عفونتهای باکتریایی و مسمومیت غذایی
باکتریها یا سموم موجود در غذای آلوده نیز میتوانند باعث استفراغ و اسهال شوند. گوشت و تخممرغ نپخته، لبنیات غیرپاستوریزه و غذایی که درست نگهداری نشده است از منابع احتمالی آلودگیاند. تب بالا، دلدرد شدید یا خون در مدفوع نیاز به بررسی پزشکی دارد، اما نوع عامل بیماری را نمیتوان فقط از روی این نشانهها با قطعیت تشخیص داد.
عفونتهای انگلی
برخی انگلها مانند ژیاردیا از طریق آب یا دست آلوده منتقل میشوند و ممکن است اسهال طولکشیده، نفخ و کاهش اشتها ایجاد کنند. اگر اسهال ادامه پیدا کند یا پس از سفر و تماس با آب مشکوک شروع شود، پزشک ممکن است با توجه به شرایط کودک آزمایش مدفوع درخواست کند. درمان به نوع عامل بستگی دارد.
حساسیت، عدم تحمل غذایی و داروها
حساسیت غذایی و عدم تحمل غذایی یکسان نیستند. حساسیت، واکنش دستگاه ایمنی است و گاهی علاوه بر علائم گوارشی با کهیر، تورم یا مشکل تنفس همراه میشود. عدم تحمل، مانند مشکل در هضم لاکتوز، بیشتر باعث نفخ و اسهال میشود و گاهی بهطور موقت پس از عفونت روده رخ میدهد. حذف طولانیمدت شیر یا گروههای غذایی را بدون مشورت پزشک انجام ندهید.
بعضی داروها، بهخصوص آنتیبیوتیکها، ممکن است باعث شل شدن مدفوع یا تهوع شوند. اگر علائم پس از شروع دارو ظاهر شدهاند، با پزشک تجویزکننده تماس بگیرید و داروی نسخهشده را خودسرانه قطع یا جایگزین نکنید.
سایر بیماریهای گوارشی و غیرگوارشی
گاهی بیماریهایی مانند آپاندیسیت، انسداد روده یا عفونت ادراری با استفراغ و گاه تغییر اجابت مزاج همراهاند. درد شکمی شدید یا موضعی، شکم متورم، استفراغ سبز یا بدحال بودن کودک را نباید صرفا به عفونت ساده معده و روده نسبت داد. اسهال ماندگار یا تکرارشونده نیز به بررسی علتهایی مانند بیماری سلیاک یا بیماری التهابی روده نیاز دارد.
علائم اسهال و استفراغ در کودکان چیست؟
علائم گوارشی میتوانند شامل مدفوع آبکی و مکرر، تهوع، استفراغ، دلپیچه، نفخ و کاهش اشتها باشند. بعضی کودکان تب، بدندرد، بیقراری یا خستگی نیز دارند. شدت علائم در همه یکسان نیست و تعداد دفعات اسهال بهتنهایی وضعیت آب بدن را مشخص نمیکند.

نشانههای کمآبی شامل خشکی دهان و زبان، تشنگی، کاهش ادرار یا پوشک خیس، اشک کم هنگام گریه و بیحالی یا تحریکپذیری است. چشمهای فرورفته و در نوزادان فرورفتگی ملاج نیز ممکن است دیده شود. خوابآلودگی غیرمعمول، دشواری در بیدار کردن کودک، اندامهای سرد یا کاهش شدید ادرار از نشانههای نگرانکنندهاند. نبود همه این نشانهها کمآبی را کاملا رد نمیکند.
درمان اسهال و استفراغ در کودکان چگونه است؟
درمان اسهال و استفراغ در کودکان به وضعیت عمومی کودک و علت احتمالی علائم بستگی دارد. هدف مراقبت، جبران مایعات ازدسترفته و کمک به تغذیه کودک در دوران بیماری است. در ادامه، روشهای مراقبت و نکات مربوط به درمان را بررسی میکنیم.
استفاده از محلول ORS و جبران مایعات
محلول خوراکی جبران آب و املاح یا ORS، ترکیب مناسبی از آب، قند و نمک دارد و برای پیشگیری و درمان کمآبی خفیف تا متوسط به کار میرود. پودر آماده را دقیقاً با مقدار آب سالمی که روی بسته نوشته شده مخلوط کنید؛ غلیظتر یا رقیقتر کردن آن میتواند خطرناک باشد. محلول را طبق دستور بسته نگهداری کنید و باقیمانده را در زمان توصیهشده دور بریزید.

اگر کودک استفراغ میکند، ORS را با قاشق یا سرنگ خوراکی، کمکم و با فاصله کوتاه بدهید؛ برای مثال از حدود ۵ میلیلیتر هر یک تا دو دقیقه شروع کنید و در صورت تحمل، مقدار را افزایش دهید. اگر دوباره استفراغ کرد، حدود ۱۰ دقیقه صبر کنید و آهستهتر شروع کنید. مقدار موردنیاز به سن، وزن و میزان کمآبی بستگی دارد؛ برای کودک خردسال یا کودکی که علائم کمآبی دارد، از پزشک درباره مقدار دقیق راهنمایی بگیرید.
آب ساده برای رفع تشنگی کودکان بزرگتر مفید است، اما بهتنهایی املاح ازدسترفته را جبران نمیکند. نوشابه، آبمیوه و نوشیدنیهای ورزشی جایگزین مناسبی برای ORS نیستند و قند زیاد بعضی از آنها میتواند اسهال را بدتر کند. برای نوزاد، بهخصوص زیر شش ماه، بدون توصیه پزشک آب ساده ندهید.
ادامه شیردهی و درمان دارویی
شیردهی با شیر مادر را ادامه دهید و در صورت تمایل نوزاد، دفعات آن را بیشتر و وعدهها را کوتاهتر کنید. شیرخشک معمول نیز اغلب باید با غلظت همیشگی ادامه یابد؛ رقیق کردن یا تعویض آن بدون نظر پزشک توصیه نمیشود. ممکن است پزشک علاوه بر شیر، ORS نیز تجویز کند.
درمان دارویی به علت و شرایط کودک بستگی دارد. پزشک در بعضی موارد داروی ضدتهوع یا، برای عفونتهای مشخص، آنتیبیوتیک تجویز میکند. داروهای ضداسهال و ضدتهوع را خودسرانه به کودک ندهید؛ برخی از آنها برای کودکان مناسب نیستند یا میتوانند تشخیص بیماری را دشوار کنند. درباره نیاز به مکمل روی نیز با پزشک مشورت کنید.
درمان کمآبی شدید در بیمارستان
کودکی که بهشدت کمآب است، نمیتواند مایعات را نگه دارد یا سطح هوشیاریاش تغییر کرده، به ارزیابی فوری نیاز دارد. در بیمارستان ممکن است مایعات از راه رگ یا، در شرایط مناسب، از طریق لوله به معده داده شود. تیم درمان میزان آب و املاح و علت احتمالی بیماری را نیز بررسی میکند.
برای مراجعه به پزشکان و دریافت خدمات تخصصی میتوانید به ساختمان پزشکان میلاد نیاوران مراجعه کنید. این ساختمان در تهران، نیــاوران، خیابان باهنر بعد از پمپ بنزین کوچه رفیعی، نبش کوچه مسجد ساختمان پزشکان میلاد نیاوران، (جنب داروخانه دکتر میلاد طهماسیان) واقع شده است و مراجعهکنندگان میتوانند برای دریافت خدمات پزشکی موردنظر خود به پزشکان مستقر در این مجموعه مراجعه کنند.
برای اسهال و استفراغ کودک در خانه چه کنیم؟
مراقبت در خانه به پیگیری وضعیت کودک و توجه به تغییر علائم در طول بیماری نیاز دارد. اقدامات زیر به شما کمک میکنند مراقبت روزانه را با دقت بیشتری انجام دهید و در صورت نیاز بهموقع کمک بگیرید.
- مایعات و ORS را به مقدار کم و مکرر بدهید و تحمل کودک را زیر نظر بگیرید.
- شیردهی و در صورت تحمل، تغذیه معمول متناسب با سن را ادامه دهید؛ کودک را وادار به خوردن نکنید.
- تعداد دفعات استفراغ، مدفوع و ادرار یا پوشک خیس را یادداشت کنید تا تغییرات را بهتر تشخیص دهید.
- به کودک فرصت استراحت بدهید و وضعیت هوشیاری، تشنگی و خشکی دهان او را بررسی کنید.
- پس از هر بار دفع، پوست ناحیه پوشک را بهآرامی تمیز و خشک کنید؛ در صورت تحریک پوست، از کرم محافظ مناسب استفاده کنید.
- بدون مشورت پزشک از داروهای ضداسهال، آنتیبیوتیک یا درمانهای گیاهی استفاده نکنید.
- اگر کودک مایعات را نگه نمیدارد، ادرارش کم شده یا حال عمومیاش بدتر است، منتظر پایان درمان خانگی نمانید و کمک پزشکی بگیرید.
کودک مبتلا به اسهال و استفراغ چه غذایی بخورد؟
پس از شروع جبران مایعات و وقتی کودک تحمل خوردن دارد، غذای معمول و متناسب با سن را در وعدههای کوچک ارائه کنید. برنج، نان، سیبزمینی پخته، سوپ سبک، تخممرغ کاملا پخته، گوشت کمچرب و میوه مناسب سن از گزینههای قابل استفادهاند. محدود کردن رژیم به چند غذای خاص ضروری نیست؛ تنوع غذایی به دریافت انرژی و مواد مغذی کمک میکند.

اگر کودک اشتها ندارد، ابتدا روی مایعات تمرکز کنید و پس از کمتر شدن تهوع، غذا را بهآرامی برگردانید. غذاهای خیلی چرب، نوشابه و آبمیوه زیاد ممکن است علائم را تشدید کنند. بیشتر کودکان میتوانند لبنیات معمول را تحمل کنند، اما اگر پس از مصرف آن علائم بهوضوح بدتر میشود، پیش از حذف آن با پزشک مشورت کنید؛ این موضوع در نوزادان اهمیت بیشتری دارد.
اسهال و استفراغ در نوزادان چه تفاوتی با کودکان بزرگتر دارد؟
نوزادان بهدلیل ذخیره کمتر مایعات و نیاز بیشتر نسبت به وزن بدن، سریعتر دچار کمآبی میشوند و نمیتوانند تشنگی خود را بیان کنند. کاهش پوشک خیس، خوب شیر نخوردن، دهان خشک، گریه بدون اشک یا خوابآلودگی غیرمعمول در آنها مهم است. چون مدفوع نوزاد بهطور طبیعی میتواند شل باشد، تغییر ناگهانی در دفعات و قوام را با الگوی معمول خودش مقایسه کنید.
برای نوزاد مبتلا به اسهال و استفراغ، بهویژه اگر زیر شش ماه است، زودتر با پزشک تماس بگیرید. تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بیشتر در نوزاد زیر سه ماه، استفراغ سبز یا خونی، استفراغ جهنده مکرر و کاهش هوشیاری نیازمند ارزیابی فوری هستند. منتظر بروز تمام علائم کمآبی نمانید.
برنامه کاری مرکز پزشکی میلاد
مرکز پزشکی میلاد همهروزه از ساعت ۹ صبح تا ۲۱ شب آماده ارائه خدمات و پاسخگویی به مراجعان است. برای اطلاع از حضور پزشکان، دریافت نوبت یا کسب اطلاعات بیشتر درباره خدمات مرکز، میتوانید با مرکز تماس بگیرید و به صفحه برنامه کاری کلینیک مراجعه کنید.
اسهال و استفراغ در کودکان چند روز طول میکشد؟
در گاستروانتریت معمول، استفراغ اغلب طی یک تا دو روز فروکش میکند و اسهال ممکن است پنج تا هفت روز ادامه داشته باشد؛ گاهی بهبود کامل تا حدود دو هفته طول میکشد. این بازهها قطعی نیستند و به علت بیماری و وضعیت کودک بستگی دارند. اگر استفراغ بیش از دو روز ادامه دارد، اسهال پس از هفت روز رو به بهبود نیست یا علائم زودتر شدید میشوند، با پزشک مشورت کنید.
چه زمانی اسهال و استفراغ در کودکان خطرناک است؟
در صورت خوابآلودگی شدید یا دشواری در بیدار کردن کودک، استفراغ سبز یا خونی، درد شدید یا مداوم شکم، شکم متورم، مشکل تنفس یا نشانههای کمآبی شدید فوراً به اورژانس مراجعه کنید. تب ۳۸ درجه یا بیشتر در نوزاد زیر سه ماه نیز ارزیابی فوری میخواهد. اگر پس از مصرف غذا تورم لب و زبان یا مشکل تنفس ایجاد شد، با اورژانس تماس بگیرید.

وجود خون در مدفوع، کاهش واضح ادرار، ناتوانی در نگه داشتن مایعات، تب بالا یا بدتر شدن حال عمومی نیز به ارزیابی پزشکی فوری در همان روز نیاز دارد. در کودکان بسیار خردسال، مبتلا به بیماری زمینهای یا دارای ضعف ایمنی، آستانه مراجعه پایینتر است. اگر درباره شدت علائم تردید دارید، با پزشک تماس بگیرید.
چگونه از اسهال و استفراغ در کودکان پیشگیری کنیم؟
برای کاهش خطر اسهال و استفراغ در کودکان، رعایت بهداشت و توجه به سلامت غذا و محیط اهمیت دارد. اقدامات زیر به پیشگیری از انتقال عوامل بیماریزا و محافظت از کودک کمک میکنند.
- دستهای خود و کودک را با آب و صابون، بهویژه پس از توالت یا تعویض پوشک و پیش از تهیه و مصرف غذا، بشویید.
- از آب سالم استفاده کنید و میوه و سبزی را پیش از مصرف بهخوبی بشویید.
- گوشت و تخممرغ را کاملاً بپزید، لبنیات پاستوریزه انتخاب کنید و غذا را در دمای مناسب نگه دارید.
- سطوح و وسایل آلوده به مدفوع یا استفراغ را با رعایت دستور ماده ضدعفونیکننده تمیز کنید و حوله جداگانه در اختیار کودک بگذارید.
- تا دستکم ۴۸ ساعت پس از آخرین نوبت اسهال یا استفراغ، کودک را به مهد یا مدرسه نفرستید و مقررات محل را نیز بررسی کنید.
- درباره واکسن روتاویروس و زمان مناسب دریافت آن بر اساس برنامه واکسیناسیون محل زندگی، از پزشک کودک سؤال کنید.
سوالات متداول
خیر. بسیاری از موارد ویروسیاند و آنتیبیوتیک به آنها کمک نمیکند. حتی در عفونتهای باکتریایی نیز نیاز به آنتیبیوتیک به عامل بیماری و وضعیت کودک بستگی دارد و پزشک درباره آن تصمیم میگیرد.
محلول را خنک و در مقدارهای بسیار کم با قاشق یا سرنگ خوراکی امتحان کنید. چیزی به آن اضافه نکنید، مگر اینکه دستور محصول یا پزشک اجازه دهد. اگر کودک همچنان مایعات کافی نمیخورد یا نشانه کمآبی دارد، با پزشک تماس بگیرید.
معمولاً خیر. شیر مادر باید ادامه پیدا کند و اغلب نیازی به قطع شیرخشک یا لبنیات معمول نیست. اگر پزشک به عدم تحمل موقت لاکتوز یا حساسیت مشکوک باشد، درباره تغییر تغذیه راهنمایی اختصاصی میدهد.
اگر علت آن عفونت باشد، ممکن است به دیگران منتقل شود. شستن دستها، پاکسازی سطوح و دور نگه داشتن کودک از مهد یا مدرسه تا دستکم ۴۸ ساعت پس از قطع علائم، احتمال انتقال را کاهش میدهد.
جمعبندی
مهمترین اقدام در اسهال و استفراغ کودکان، پیشگیری از کمآبی با ادامه شیردهی و استفاده درست از ORS است. پس از تحمل مایعات، تغذیه معمول را متناسب با سن ادامه دهید و از مصرف خودسرانه دارو بپرهیزید. کم شدن ادرار، ناتوانی در نوشیدن، خون در مدفوع یا بدتر شدن حال کودک را جدی بگیرید و در نشانههای خطر، فوری به اورژانس مراجعه کنید.
